Afazją nazywamy zaburzenia mowy spowodowane uszkodzeniem mózgu. Objawy pojawiają się w wyniku schorzenia bądź urazu i mogą mieć różny stopień nasilenia. Problem ten bardzo często dotyka osób starszych. Jakie są najczęstsze przyczyny afazji mowy i na czym polega terapia?

Czym jest afazja u dorosłych?

Afazja u dorosłych to zaburzenie wynikające z uszkodzenia mózgu, które powoduje trudności w komunikowaniu się z otoczeniem. Może ono mieć bardzo różny przebieg, zależny od lokalizacji i rozległości zmian. W niektórych przypadkach objawy mogą ustąpić samoistnie lub ulec znacznej poprawie dzięki intensywnej rehabilitacji. Jednak, gdy dojdzie do bardzo poważnego uszkodzenia, afazja mowy może mieć charakter trwały.

Mechanizm powstawania afazji i jej wpływ na funkcje językowe

Afazja mowy powstaje wskutek uszkodzenia obszarów mózgu odpowiedzialnych za przetwarzanie języka, zlokalizowanych w płacie czołowym i skroniowym w obrębie lewej półkuli.

• Płat czołowy (ośrodek Broki) - odpowiada za powstawanie mowy, jego uszkodzenie powoduje afazję ruchową, czyli trudności z wypowiadaniem słów.
• Płat skroniowy (ośrodek Wernickego) - odpowiada za rozumienie mowy. Jego uszkodzenie prowadzi do afazji czuciowej. Pacjent mówi płynnie, ale jego wypowiedzi są pozbawione sensu i nie rozumie też mowy innych. 

W wyniku zmian mogą pojawiać się trudności w rozumieniu mowy, tworzeniu wypowiedzi, dobieraniu słów, a także w czytaniu i pisaniu. Niektóre osoby mają problem głównie z artykulacją, inne z doborem odpowiednich wyrazów. Afazja negatywnie wpływa na efektywność komunikacji i codzienną interakcję z otoczeniem.

Różnice między afazją a innymi zaburzeniami mowy

Afazja różni się od typowych zaburzeń mowy, takich jak jąkanie czy dyzartria przede wszystkim mechanizmem powstawania. W odróżnieniu od nich nie jest spowodowana problemami mechanicznymi czy neurologicznymi dotyczącymi samej artykulacji, tylko poważnymi uszkodzeniami mózgu. Osoby z afazją motoryczną bądź czuciową często są w stanie prawidłowo wymawiać słowa, ale mają trudności z ich doborem, tworzeniem zdań i zrozumieniem języka.

Objawy afazji u dorosłych - jak zmienia się mowa i rozumienie języka?

Zaburzenia afazji u dorosłych mogą się objawiać poprzez:

• trudności w spontanicznym wypowiadaniu się i budowaniu zdań,
• problemy z doborem właściwych słów, zastępowanie ich innymi, nieadekwatnymi do sytuacji lub długie pauzy w wypowiedzi,
• mówienie krótkimi, uproszczonymi zdaniami lub pojedynczymi wyrazami,
• zaburzenia rozumienia mowy, szczególnie dłuższych wypowiedzi i poleceń,
• trudności z nazywaniem przedmiotów, osób i czynności,
• problemy z czytaniem i rozumieniem tekstu pisanego,
• zaburzenia pisania, obejmujące błędy ortograficzne, gramatyczne oraz trudności w zapisie myśli,
• kłopoty z powtarzaniem usłyszanych słów i zdań.

Afazja może współwystępować z innymi objawami neurologicznymi. Zaburzenia towarzyszące afazji to na przykład: niedowład połowiczy, obejmujący jedną stronę ciała lub deficyty poznawcze, takie jak zaburzenia pamięci, koncentracji, uwagi oraz spowolnienie procesów myślowych.

Najczęstsze przyczyny afazji mowy u dorosłych

Afazja u osoby dorosłej może rozwijać się stopniowo w wyniku postępujących zmian w mózg lub pojawić się nagle, gdy dojdzie do masywnego uszkodzenia struktur odpowiadających za kompetencje językowe. Ustalenie przyczyny tego zaburzenia mowy jest niezwykle ważne, ponieważ pozwala wdrożyć odpowiednie leczenie i zaplanować terapię dostosowaną do potrzeb osób dorosłych.

Udar mózgu jako główna przyczyna afazji nabytej

Udar mózgu jest najczęstszą przyczyną afazji u osób dorosłych. Dochodzi do niego w wyniku nagłego zaburzenia krążenia krwi w mózgu, spowodowanego zamknięciem naczynia krwionośnego lub jego pęknięciem. W efekcie komórki nerwowe zostają pozbawione tlenu i substancji odżywczych, co prowadzi do ich uszkodzenia lub obumarcia. Afazja występuje, gdy udar obejmuje struktury odpowiedzialne za mowę.

Uraz czaszkowo-mózgowy i jego wpływ na ośrodki mowy

Uraz czaszkowo-mózgowy najczęściej jest spowodowany silnym uderzeniem. Powstaje np. w wyniku upadku, zderzenia z twardą przeszkodą lub wypadku komunikacyjnego. Może to prowadzić do bezpośredniego uszkodzenia struktur odpowiedzialnych za przetwarzanie języka lub do wtórnych zmian, takich jak obrzęk, krwiaki czy zaburzenia przepływu krwi. W zależności od miejsca i rozległości urazu, ośrodki mowy mogą zostać czasowo lub trwale zaburzone.

Afazja w przebiegu choroby Alzheimera

W chorobie Alzheimera zaburzenia mowy rozwijają się stopniowo wraz z postępem zmian neurodegeneracyjnych. Początkowo dotyczą głównie trudności w dobieraniu słów i nazywaniu przedmiotów, z czasem mogą obejmować coraz większe problemy z rozumieniem mowy i komunikacją.

Rodzaje afazji u dorosłych - czym różnią się poszczególne typy?

U dorosłych afazja występuje w różnych formach. Poniżej przygotowaliśmy zestawienie najpopularniejszych rodzajów wraz z krótkim opisem każdego z nich.

Afazja ruchowa (Broca): objawy i charakterystyka

Afazja motoryczna obejmuje przede wszystkim trudności w tworzeniu wypowiedzi. Osoba nią dotknięta dobrze rozumie mowę, ale jej komunikaty są zbyt krótkie, wolne i nieprawidłowe pod względem gramatyki. Jednocześnie chory ma świadomość swoich problemów i może odczuwać z tego powodu spory niepokój.

Afazja czuciowa (Wernickego): płynna mowa bez rozumienia

Jest to zaburzenie afazji, w którym mowa jest płynna i melodyjna, ale często pozbawiona sensu. Chory mówi pełnymi zdaniami, używa prawidłowej gramatyki i intonacji, jednak słowa nie tworzą logicznego przekazu. Może stosować niewłaściwe wyrazy, wymyślać nowe słowa lub mieszać je w sposób, który sprawia, że trudno zrozumieć, co chce przekazać. Osoba dotknięta afazją czuciową nie zawsze zdaje sobie sprawę ze swoich błędów.

Afazja mieszana: zaburzenia ekspresji i rozumienia

Łączy cechy afazji ruchowej i czuciowej. Prowadzi do trudności zarówno w mówieniu, jak i w rozumieniu języka. Chory może na przykład mówić krótkimi, niespójnymi zdaniami, mylić słowa lub tworzyć nowe wyrazy, a jednocześnie nie rozumieć dłuższych poleceń czy rozmów.

Afazja globalna: całkowita utrata funkcji językowych

To najcięższa postać afazji, która obejmuje niemal całkowite zaburzenie wszystkich aspektów komunikacji językowej. Osoba nią dotknięta ma poważne trudności zarówno w mówieniu, jak i w rozumieniu mowy innych, nie jest w stanie pisać ani czytać, a często nawet reaguje jedynie pojedynczymi dźwiękami lub prostymi gestami. Afazja globalna najczęściej występuje po rozległych udarach mózgu i wymaga długotrwałej rehabilitacji logopedycznej oraz wsparcia opiekunów w codziennym funkcjonowaniu.

Afazja amnestyczna (nominacyjna): trudności w nazywaniu

Objawia się głównie trudnościami z przypominaniem sobie nazw przedmiotów, osób lub pojęć. Rozumienie mowy i struktura zdań są zwykle dobrze zachowane. Sprawna komunikacja z taką osobą jest możliwa, ale wymaga dużej dozy empatii i cierpliwości.

Afazja semantyczna: zaburzenia rozumienia związków między słowami

Chory ma problemy z rozumieniem relacji znaczeniowych, metafor i pojęć abstrakcyjnych. Na przykład może nie zrozumieć powiedzenia „bułka z masłem” i traktować je dosłownie, nie dostrzegając, że chodzi o coś łatwego do wykonania.

Afazja przewodzenia: problem z powtarzaniem mimo zachowanej mowy

Charakteryzuje się trudnościami w powtarzaniu usłyszanych słów i zdań, mimo że mowa spontaniczna i rozumienie są względnie zachowane. Wynika z zaburzeń połączeń między ośrodkami mowy w mózgu.

Afazja skrzyżowana: rzadka forma u osób leworęcznych

Występuje u osób, u których ośrodki mowy znajdują się w prawej półkuli mózgu zamiast typowo w lewej, najczęściej dotyka osób leworęcznych. Objawy afazji skrzyżowanej są podobne jak w przypadku klasycznych postaci tego schorzenia.

Diagnoza afazji - jak rozpoznać zaburzenia mowy u dorosłych?

Rozpoznanie afazji nie jest łatwe i wymaga przeprowadzenia kompleksowego procesu diagnostycznego.

• Badania neurologiczne pozwalają ocenić stan mózgu, wykryć uszkodzenia oraz ustalić ich lokalizację i rozległość.
• Badania logopedyczne koncentrują się na ocenie zdolności mowy, rozumienia języka, czytania i pisania, a także powtarzania słów i zdań.
• Badania neuropsychologiczne pozwalają ocenić funkcje poznawcze towarzyszące afazji, takie jak pamięć, uwaga czy koncentracja.

Wczesne rozpoznanie afazji i określenie jej typu zwiększa szanse na poprawę funkcji językowych.

Leczenie i rehabilitacja afazji mowy u dorosłych

Leczenie afazji u dorosłych opiera się na różnorodnych terapiach, ćwiczeniach praktycznych i wsparciu psychologicznym. Celem jest odbudowa zdolności komunikacyjnych, poprawa funkcji poznawczych i wspieranie samodzielności pacjenta. Najważniejsze metody terapii to:

• Terapia logopedyczna – obejmuje podstawowe ćwiczenia mowy, rozumienia, czytania i pisania.
• Terapia neurologopedyczna – jest to specjalistyczne wsparcie dla osób z cięższymi zaburzeniami po udarze lub urazie mózgu, które łączy elementy terapii logopedycznej z technikami neurologicznymi.
• Ćwiczenia logopedyczne – codzienne zadania dostosowane do rodzaju afazji. Na przykład powtarzanie słów, budowanie zdań, czytanie czy nazywanie przedmiotów.
• Komunikacja alternatywna i wspomagająca (AAC) – stosowana przy ciężkich zaburzeniach mowy, gdy pacjent nie jest w stanie wyrazić swoich potrzeb słowami. W takim wypadku można sięgnąć po tablice obrazkowe, aplikacje na tabletach czy syntezatory mowy.
• Rehabilitacja neurologiczna – ćwiczenia mające na celu wspieranie neuroplastyczności mózgu, czyli zdolności tworzenia nowych połączeń nerwowych. Efekt ten można uzyskać poprzez np. powtarzanie sekwencji ruchowych połączonych z mową.
• Psychoterapia – wsparcie emocjonalne i motywacyjne dla pacjenta.

Rola rodziny w terapii afazji

Najbliższe otoczenie pacjenta odgrywa dużą rolę w procesie leczenia. Bliscy mogą wspierać i motywować pacjenta, a także stworzyć mu komfortowe warunki do ćwiczeń, okazać troskę i zrozumienie w zwykłych sytuacjach.

Rokowania i powrót do codziennego funkcjonowania u pacjentów z afazją

Skuteczność terapii mowy w leczeniu afazji zależy od typu i rozległości uszkodzenia mózgu, wieku pacjenta, czasu rozpoczęcia rehabilitacji i zaangażowanie w ćwiczenia.

„Afazja może znacząco wpływać na życie zawodowe i społeczne dorosłych, utrudniając komunikację w pracy, kontakty rodzinne i towarzyskie. Powrót do normalnego życia zwykle wymaga sporo czasu i determinacji. Niekiedy terapia afazji może jedynie łagodzić jej następstwa, ale nie jest w stanie w całkowicie wyeliminować trudności w komunikacji”
– koordynator zleceń Professional Care 24.

Dzięki neuroplastyczności mózgu możliwe jest tworzenie nowych połączeń nerwowych, co zwiększa szanse na poprawę zdolności językowych, nawet w przypadku poważnych zaburzeń. Jednak, aby tak się stało, należy dużo ćwiczyć i pozostawać pod stałym nadzorem specjalistów.

Jak skutecznie wspierać osoby dorosłe z afazją?

Opieka nad osobą starszą cierpiącą na afazję wymaga dużej dozy cierpliwości i empatycznego podejścia. Warto przede wszystkim dowiedzieć się, z jakim typem zaburzeń boryka się podopieczny, aby lepiej poznać jego możliwości w zakresie komunikacji i rozumienia mowy. Dzięki temu będziesz mogła dostosować styl komunikacji do potrzeb seniora i łatwiej zbudujesz z nim więź.